5.    RISIKOFORHOLD VED BRUK AV TEKNISKE        HJELPEMIDLAR

 

 

5.1.  BRUK AV TEKNISKE HJELPEMIDLAR

Som

- elektrisk apparatur      (alle faremoment frå elektrisk strøm til mekaniske faktorar).

- gassbrennarar

- vakuum og trykkapparatur

- kutte- og knuseutstyr

- strålingsfare

 

kan innebera ein særleg risiko for uhell. For å førebyggja denne risikoen, skal ingen handtera slikt utstyr utan på førehand å ha sett seg inn i gjeldande forskrifter og reglar for utstyret.

 

 

5.2.  BEHANDLING, VASKING OG REINSING AV GLASUTSTYR

 

Undersøk nøye alt glasutstyr før det vert nytta. Defektar har gjerne form som små stjerner, og kan vera vanskeleg å få auga på. Utstyr med sprekker og skår, store eller små, skal ikkje nyttast men kastast.

Kontroller spesielt at alle begerglas og anna glasutstyr har rund          kant. Det er spesielt viktig å kontrollera sliputstyr, og ikkje nytta   sliputstyr som manglar kantar.

 

Alt defekt glasutstyr skal etter at det er reingjort kastast i spesielle avfallskonteinarar merka: KNUST GLAS, ikkje i papirkorga (sjå kap. 7.4.3).

 

Glasrøyr som vert brukt i apparatur skal alltid vera avrunda i endane, eventuelt skarpe kantar skal handsamast i gassflamme. Når ein skal føra eit glasrøyr inn i ein kork, må glasrøyret først smørjast med silikonfeitt, vatn eller anna eigna smøremiddel. For å verna handflata mot brekkasje, viklar ein ei fille eller ein handduk rundt glasrøyret. Husk for all del at glasrøyret skal skruast forsiktig inn i korken, den skal ikkje skyvast.

 

Bruk aldri flatbotna glasutstyr og kolbar der vakuum og trykk er ein del av utstyret (sjå kap. 5.3)

 

Det aller meste av glasutstyret som vert brukt på laboratoria er varmeresistent “Pyrex-glas”. Det volumetriske utstyret er derimot laga av natronglas, som ikkje er motstandsfør mot varme. Pyrex-glas kan ikkje reparerast med natronglas eller omvendt, ein må alltid bruka same glastype.

 

Fjern alle restar av glas på benk og golv etter uhell eller etter at glasblåsingsarbeid har vore utført.

 

Flasker som er tilkorka må ikkje utsetjast for varme eller sollys.

 

Kjemikalieflasker må ikkje berast etter halsen og heller ikkje inntil kroppen. Kroppsvarmen kan vera tilstrekkeleg til at overtrykk når farlege nivå. Flasker over 1 liter må transporterast (berast) i spesielle plastbøtter. Når brukte flasker med kjemikaliar skal tilkorkast, må ein sjå spesielt etter når korken er av glas, at både kork og hals er fri for kjemikaliar før korken vert sett i. Bruk aldri makt på glasutstyr som har “grodd fast”.

 

Ved pipettering, utan omsyn til kva væske eller oppløysning ein nyttar, skal ein alltid nytta sugeballong, eller la utmålinga skjer med byrette eller målesylinder.

 

Alt glasutstyr skal etter bruk vaskast med vatn og syntetiske vaskemidlar. Dersom det er kjemikalierestar i glasutstyret som kan reagera eksplosivt med vatn (f.eks. natrium, kalium, peroksid, acetylklorid), må desse fjernast på eigna måte før vasking med vatn finn stad.

 

Glasutstyr som inneheld bek-aktige organiske restar, som er vanskeleg å fjerna med vatn eller organiske løysningsmidlar, kan som regel reingjerast med sterke oksidasjonsmidlar (salpetersyre, kromsvovelsyre). Vær merksam på at voldsame reaksjonar kan førekoma (eksplosjonsfare). Arbeidet skal derfor skje i avtrekkskap med bruk av verneutstyr som vernebriller, ansiktsskjerm, eigna hanskar og arbeidstøy.

 

 

5.3.  VAKUUM- OG TRYKKAPPARATUR

 

Bruk bare glasapparatur som er berekna på å tåla vakuum, og kontroller for all del at alt utstyret er fritt for defektar. Evakuer aldri flatbotna kolbar. Dersom utstyr under vakuum spring (implosjon) vil brotstykka bli slynga omkring som ved ein eksplosjon. Forsøksapparatur som under lengre tid står under trykk, bør vera utstyrt med sikringsventil og manometer.

 

Sjå til at slangane tåler overtrykk og er resistente mot dei aktuelle stoffa. Skift slangane ved minste teikn på defekt, f.eks. sjekk ved å bøya slangen for å sjå om den har sprekker. Bruk slangeklemmer.

 

Bruk ansiktsskjerm eller vernebriller under operasjonar som føregår i vakuum eller står under overtrykk.

 

 

5.3.1 VAKUUMPUMPER

 

Destillasjons- og konsentrasjonsoperasjonar der ein har store mengder flyktige substansar skal normalt bli utførte med vass-strålepumper/membranpumper, heller enn med høgvakuumspumper. Der ein skal fjerna restar av løysemiddel, destillera mindre flyktige substansar, eller andre operasjonar som treng lågare trykk enn det ein får med vass-strålepumpa vert opperasjonen vanlegvis utført med mekaniske vakuumpumper.

 

Lina ut frå systemet til vakuumpumpa skal gå gjennom kjølefelle. Dette for å samla opp flyktige substansar frå systemet og minimalisera mengda av stoff inn i vakuumpumpa som igjen vert løyst i pumpeolja.

 

I kjølefellene skal ein bruka flytande nitrogen. Faremomenta ved bruk av flytande nitrogen er beskrive under kap.6.1.6. Låge temperaturar, og kap.6.3. Bruk av djupkjølt gass.

 

Avgassen frå pumpa skal ledast til ein godt ventilert stad, for eksempel inn i avtrekkskap, slik at ein ikkje får avgassen ut i arbeidsatmosfæren. Dette er spesielt viktig dei gongene pumpa vert nytta til flyktige, giftige eller korroderande substansar.

 

 

5.4.  ELEKTRISK APPARATUR

 

Elektrisk straum gjennom kroppen kan vera livsfarleg. Under ugunstige omstende kan ein rekna med at 220 V vekselstraum er livsfarleg.

 

Straumsjokk kjem oftast ved at ein tek med begge hendene samstundes i ein straumførande krins eller mellom krins og jord.

 

Sjå til for at elektrisk apparatur er forskriftsmessig jorda. Bruk ikkje leidningar som har dårleg eller skada isolasjon. Elektrisk apparatur som gjev støyt ved berøring må straks takast vekk. Knuste kontaktar og støpsel skal skiftast omgåande.

 

Generelle arbeidsregler ved bruk av elektrisk apparatur:

             1.   Spenningskjelda skal aldri koplast til før resten av krinsen er ferdigkopla.

             2.   Spenningskjelda skal alltid koplast frå før ein føretek nokon omkopling i krinsen.

             3.   Arbeid aldri med ei leidning i kvar hand eller ta på jordpunktet med den andre ved arbeid med straumførande krinsar.

 

HUGS - det medfører fare å ta på ein person i kontakt med spenningsførande leidning.

Bryt straumen eller rykk vedkommande laus ved å trekka i kleda. Pass på at du sjølv ikkje får støyt.

 

NB! Hugs det er straumen som gjer vondt. Straumen som kan gå gjennom kroppen er avhengig av kor kontaktpunkta er og kva spenning som er tilstades.

Ein straum på 25 mA kan gje pustevanskar på kort tid. 100 mA kan fort vera dødeleg. Ein fuktig finger i kontakt med 110 V kan gje ein straum på mellom 7 - 10 mA gjennom kroppen.

 

 

5.4.1 HØGSPENNING

 

Høgspenning gjer elektrisk utstyr potensielt dødeleg. Mange typar elektronisk utstyr har spenningar over 500 V. Fotomultiplikator krinsar og spenningskjelder til lasarar kan produsera over 1000 V. Dette gjer at jording av alt elektrisk og elektronisk utstyr er absolutt nødvendig.

 

I instrumentering som produserer høgspenning skal der vera innebygde sikringsbrytarar som slår av høgspenninga når ein opnar kabinettet til instrumentet dersom dette framleis er på.

 

Restpotensiala i kondensatorar brukt i høgspenningskrinsar må jordast på ein trygg måte, elles kan den som tar på kondensatoren eller elektrodane få eit ekstremt elektrisk støyt.

 

NB! Slå aldri av sikringsbrytarane; for å gjera justeringar inne i instrumenta når disse er på! Fordi om ein har slått av sikringsbrytarane vil det framleis vera høgspenning på komponentane.

 

 

5.5.      STRÅLING

 

Der finst fleire typar av elektromagnetisk stråling. Strålinga frå elektromagnetiske kjelder har forskjellege frekvensar, bølgjelengder, energinivå, den synlege responsen for augo, og har forskjellig effekt på menneskekroppen.

 

For bruk på laboratoria er det synleg lys, ultrafiolett og infraraud stråling, mikrobølgjer, laser og ioniserande stråling som er av interesse.

 

Bølgjelengda, l, er ein av dei fysiske faktorane som kan brukast til å skilja dei ulike strålingstypane. Definisjonen på dei ulike typane stråling er:

Røntgen- og g- stråling : kortare enn 10 nm

Ultrafiolett (UV)             : 10 - 400 nm

Synlig lys (VIS)             : 400 - 700 nm

Infraraud (IR)                : 700 - 1 000 000 nm (1mm)

Mikrobølgjer                  : 1 mm - 1 m

Radiobølgjer                 : 1 - 10 000 m

Elektriske bølgjer         : lengre bølgjelengder

 

 

         Då dei ulike strålingstypane vil gje ulik verknad på helsa, vil ein kort     beskriva dei ulike typane av stråling og kva ein skal vera merksam        på ved bruk av instrumentering som nyttar stråling som energikjelde.      (kap.5.5.1 og 5.5.2).

 

 

5.5.1 IKKJE IONISERANDE STRÅLING

 

Dette er elektromagnetisk stråling som har bølgjelengder lenger enn 10 nm. Fotona i dette energiområdet har ikkje tilstrekkeleg energi til å fjerna eit elektron frå dei fleste materiale når dei vert absorbert. Men nokon av desse fotona har nok energi til å gje skade.

 

ULTRAFIOLETT STRÅLING (UV):

Ultrafiolett stråling (UV) er usynleg strålingsenergi som blir produsert både av naturlege og kunstige kjelder og kjem ofte saman med synlig lys. Ultrafiolett stråling kan delast inn i 3 område:

 

 

Område

ca. bølgjelengde i nm

Near

UV-A

315 - 400

Mid

UV-B

280 - 315

Far

UV-C

100 - 280

 

UV-C (100 - 280 nm) kan gje store skader på DNA, og ein bør unngå denne strålinga heilt. Effekten av UV-B (250 - 315 nm) liknar, men er mildare - likevel kan UV-B gje opphav til kreft og andre skader på huda. UV-A (315 - 400 nm) vert rekna som relativt ufarleg. (Årsaka til at vi tåler solstråling er at UV-C vert filtrert heilt vekk og at mesteparten av UV-B òg vert absorbert i den øvre atmosfæren).

 

Biologiske effektar av ultrafiolett stråling inkluderer skadar på vev i augo og hud. Ein typisk slik skade er solforbrenning, som skjer frå naturleg stråling frå sola. I verste fall kan UV-stråling på hud gje kreft.

 

Eksponering av augo er spesielt farlig fordi ein verken kan sjå eller føla UV-stråling. Ein kan få infeksjonar i hornhinna og bindehinna som er svært smertefullt, og i verste fall kan den gje permanent skade.

 

Kjeldene til UV-stråling er mange. Sola er den største naturlege kjelda, men ein har òg mange kunstige kjelder som diverse sveise- og kutteutstyr, spektroskopiske kjelder, kvikksølvdamplampar, xenon og enkelte fotokopieringsmaskinar for å nemna nokon.

 

Når ein arbeider med UV-stråling, skal ein alltid passa på at kjelda til stråling er godt skjerma og at ein ikkje utset hud og augo for stråling. Der det er nødvendig (f.eks. ved sveising) skal ein nytta eigna verneutstyr både til å verna hud og auge.

 

INFRARAUD STRÅLING (IR)

Infraraud stråling består av elektromagnetisk stråling med ein bølgjelengde lenger enn den for synleg lys. IR-stråling kan òg delast inn i 3 område:

 

 

Område

ca. bølgjelengde i nm

Near

IR-A

700 - 1 400

 

IR-B

1 400 - 3 000

Far

IR-C

3 000 - 1 000 000

 

IR-lys (varmestråling) kan gje forbrenningsskadar på auge og hud, forutan spesielle linseskadar (grå stær, glasblåsarkatarakt).

 

Ved bruk av utstyr der ein brukar IR-stråling skal ein passa på at kjelda for strålinga er godt skjerma. Dersom slike tiltak ikkje er tilstrekkelege, skal det nyttast personleg verneutstyr.

 

MIKROBØLGJER

Ein reknar desse strålane for å vera i det elektromagnetiske området frå 100 - 30 000 megahertz (MHz) eller i bølgjelengder frå 3 m til 1 cm. Dette dekkjer dei kommersielle områda for televisjon og radioband så vel som dei ulike radarbanda.

 

Skadar ein kan bli påført av mikrobølgjer er brannskadar på grunn av omdanning av elektromagnetisk energi til varmeenergi inne i vevet. Skaden skjer heller i djupna enn på overflata. Djupna av skaden er avhengig av bølgjelengda på strålinga og kva type vev stråla går gjennom. Dei organa som vert mest påverka er augo og testiklane.

 

 

5.5.2 IONISERANDE STRÅLING

 

Ioniserande stråling har to hovudkomponentar. Ein kortbølgja elektromagnetisk stråling (røntgen- og g-stråling) og ein med subatomiske-partiklar (vanlegvis a-partikkel (He), elektron, positron og nøytron).

 

Eigenskapane til ioniserande stråling kan gje vevsskadar og alvorlege helseproblem.

Universitetet i Bergen har utarbeidd retningslinjer for arbeid med opne radioaktive kjelder. Retningslinene finn ein i HMS-handboka – kapittel 5.6 (internet adressa: http://www.uib.no/hms/handbok/kapittel5/k5_6.html ). Retningslinene inneheld alt frå ansvarsforhold til avfallshandtering, og det skal i tillegg førast inn ei rekkje relevante opplysningar om dei brukte radioaktive nuklidane.

 

Alt arbeid med ioniserande stråling ved instituttet skal skje i samsvar med retningslinene for arbeid med slik stråling. Dei som arbeider med stråling skal ta det obligatoriske kurset og få godkjenning før slikt arbeid kan settast i gang.

 

Ansvarleg ved Kjemisk institutt er:

Inger Johanne Fjellanger, rom 2032

 

Innkjøp av radioaktive nuklidar ved instituttet skal vera godkjend av Inger Johanne Fjellanger på førehand og kjøpast inn via lageret, sjå kap. 9.5 Innkjøp ved Kjemisk institutt.

 

          Personar ved instituttet som har denne godkjenninga:

                   Inger Johanne Fjellanger

                   Ann Margot Whyatt

                   Karl W. Törnroos

 

 

5.6   INSTRUMENTERING

 

         Oversikta over instrumenta ved Kjemisk institutt kan ein finna på          nettsida Oversikt. Dersom det står fleire namn på same instrument ta     kontakt med første personen på lista. Dersom ein har oppdateringar     eller endringar på instrumentsituasjonen, ta kontakt med:

Anne G. Frøystein, rom 2012

 

         Nedanfor følgjer ei beskriving for nokre instrument og momenta ein    skal vera merksam på ved bruk av instrumenta.

 

 

5.6.1 Nukleær Magnetisk Resonans SPEKTROMETER        (NMR)

 

Instituttet har 3 NMR instrument. Eit 200, eit 400 og eit 600 MHz instrument. Alle desse instrumenta har det til felles at dei omgjev seg med sterkt statiske magnetfelt på 4,7 - 9,4 og 11,1 T (tesla), respektive. Ein har pr. i dag ingen indikasjon på at desse magnetfelta representerer nokon helsefare.

 

NB!   Personar som har innoperert pacemaker kan ikkje gå inn i desse romma, då magnetfeltet kan verka inn på pacemakeren.

Romma og korridorane i tilknyting til NMR-instrumenta skal vera merka med skilt om faremomenta.

 

Andre faremoment ein må ta omsyn til ved denne typen instrumentering er høg spenning, sjå kap. 5.4.1, bruk av flytande, djupkjølt gass (kryogen gass), både flytande nitrogen og helium, sjå kap.6.1.6 og kap.6.3.

 

Ansvarlege for instituttet sine NMR-instrument er:

Atle Aaberg, rom 3039

Dagfinn W. Aksnes, rom 3046

Nils Åge Frøystein, rom 3051

 

All bruk av NMR-instrumenta skal utførast av autorisert personell.

 

 

5.6.2 Massespektrometer (MS)

 

Instituttet har eit sektorinstrument og to quadropolar.

 

Sektorinstrumentet, er ein VG 7070E og har eit statisk magnetfelt pga. magneten på 2 T (tesla). Styrken på dette magnetfeltet er mange gonger mindre enn felta som ein har på NMR-instrumenta, og ein har heller ikkje her indikasjonar på at dette magnetfeltet representerer nokon helsefare.

 

Det som her kan vera ein risiko, er den høge spenninga, opp til 6 kV, og det at ein arbeider med høgvakuum. Sjå kap. 5.3 om vakuum og trykkapparatur og kap. 5.4.1 om høgspenning.

 

 

Ansvarlige for instituttets sektorinstrument er:

Ann Margot Whyatt, rom 3038

George W. Francis, rom 3040

 

All service og bruk av instrumentet skal utførast av autorisert      personell.

 

QuadropolinstrumentA, faremomenta er her dei same som for sektorinstrumentet; høgvakuum og høgspenning ( sjå kap. 5.3 og kap. 5.4.1).

 

Ansvarlege for instituttet sine quadropolar er:

                                      Terje Lygre, rom 3026

Tanja Barth, rom 3023

                                Otto Grahl-Nielsen, rom 2017

 

Bruk av instrumenta skal skje av autorisert personell.

 

 

5.6.3 RØNTGENDIFFRAKTOMETER

 

Instituttet har to røntgendiffraktometer. Begge er ein-krystall-diffraktometer med Mo-strålekjelde og ein effekt på 2kW. Strålinga frå desse instrumenta kjem inn under ioniserande stråling, kap. 5.5.2.

 

Andre faremoment for desse instrumenta er høg spenning, kap. 5.4.1, og cryogene vesker kap. 6.1.6 og kap.6.3.

 

Ansvarleg for instituttet sine røntgeninstrument er:

Karl W. Törnroos, rom 2008

 

Instrumenta kan berre nyttast av autorisert personell.

 

 

5.6.4 FT-IR-INSTRUMENT

 

Felles for alle IR instrumenta er at dei nyttar IR-stråling, sjå under ikkje-ioniserande stråling kap. 5.5.1.

 

Instituttet har tre større FT-IR-instrument. To FT-IR-instrument som går i området 7800-550 cm-1. I tillegg til eit nær-infraraudt instrument (NIR) som går frå 700-2500 nm.

 

Ansvarlig person for desse tre instrumenta er:

Egil Nodland, rom 2046

 

Desse tre IR-instrumenta kan berre nyttast av autorisert personell.

 

Instituttet har i tillegg 1 stk. FT-IR-instrument av standard type lokalisert på rom 3030.

Ansvarleg person for dette instrumentet er:

Anne G. Frøystein, rom 2012

                                      Martin A. Hansen, rom 3015

 

Opplæring skal gjevast før bruk.

 

 

5.6.5 UV-VIS-INSTRUMENT

 

Felles for alle UV-VIS - instrumenta er at dei sender ut UV-stråling i området frå ca. 350 til 190 nm, sjå elles under ikkje-ioniserande stråling kap. 5.5.1

 

Når det gjeld UV-VIS har instituttet 4 stk. instrument av forskjellige merke, men alle av standard type. Desse er lokaliserte på ulike stader på instituttet.

 

         Ansvarlege personar er:

                                      Anne G. Frøystein, rom 2012

                                Marit B. Vaage, rom 2A2b

                                Inger Johanne Fjellanger, rom 2032

                                      Kirsten Sæterstøl, rom 2027A

                                Ann Margot Whyatt, rom 3038 (Teknisk ansvarleg for Cary-instrumenta)

 

         Opplæring skal gjevast før bruk.

 

 

5.6.6 GASSKROMATOGRAF (GC)

 

Instrumenta i seg sjølv representerer ingen helsefare, men ein må passa seg så ein ikkje brenn seg på injektor og detektor. I tillegg brukar ein gass og gassflasker, og her har ein dei vanlege faremomenta i samband med bruk av desse (sjå kap. 6 Gass og gasstryggleik, og då spesielt det som har med brennbare gassar å gjera (hydrogen)).

 

         Ansvarleg person er:

                                Terje Lygre, rom 3026

 

         Opplæring skal gjevast før bruk.

 

 

5.6.7 HØGTRYKKSVESKEKROMATOGRAF (HPLC)

 

Det ein må passa seg for her er høgtrykk- og eventuelt avgassingssystema.

 

         Ansvarlege personar er:

                                Terje Lygre, rom3026

                                Øyvind M. Andersen, rom 3034

                                      Einar Sletten, rom 3105

 

         Opplæring skal gjevast før bruk.

 

 

5.6.8 ATOMABSORBSJONSSPEKTROFOTOMETER (AAS)

 

Instrumentet i seg sjølv representerer ingen helsefare, men gassflaskene i tilknyting til instrumentet er forbunde med dei vanlege faremomenta (sjå under kap. 6 Gass og tryggleik).

 

Det ein må vera merksam på er at tilførselen av acetylen frå gass-sylinderen og inn på instrumentet IKKJE må vera av kopar, då kopar og acetylen kan reagera og ein får danna eksplosive sambindingar.

 

         Ansvarlege personar er:

                                      Anne G. Frøystein, rom 2012

                                Marit B. Vaage, rom 2A2b

 

         Opplæring skal gjevast før bruk.

 

 

5.6.9 POLAROGRAF

 

         Instituttet har ein polarograf. Instrumentet nyttar elementært       kvikksølv som elektrode. Metallisk flytande kvikksølv er svært giftig,         sjå kap. 4.9 Kvikksølv (Hg), behandling av kvikksølvrestar.

 

         Ansvarleg person er:

                                François Muller, rom 2003

 

Instrumentet kan berre nyttast av autorisert personell.

 

 

5.6.10 HANSKEBOKS

 

         Instituttet har ein hanskeboks. Utstyret i seg sjølv representerer          ingen helsefare, men gassflaskene i tilknyting til utstyret er         forbunde med dei vanlege faremomenta som omhandlar handtering         av gass og gassflasker (sjå kap. 6. Gass og gasstryggleik). I tillegg     vert det nytta vakuum (sjå kap.5.3.Vakuum og trykkapparatur og     kap. 5.3.1 Vakuumpumper).

 

         Ansvarleg person er:

Karl W. Törnroos, rom 2008

 

Utstyret kan berre nyttast av autorisert personell.

 

 

5.7   ANDRE HJELPEMIDDEL

 

 

5.7.1 ULTRALYDBAD

 

Ultralyd er akustiske svingingar med frekvens over 20 kHz. Dei forplantar seg gjennom gass, flytande og faste stoff. Ultralyd vert ikkje oppfatta av det menneskelege øyre, men i tillegg til ultralyd oppstår det ofte ved slike bad òg høyrleg støy som kan vera sjenerande. Ved tilstrekkeleg lang eksponering i grenseområdet mellom den høyrelege lyden og ultralyd, kan det oppstå hørselskader (f.eks. ved 16 kHz).

 

For å unngå skader skal ein ved bruk av ultralydbad enten forlata rommet når badet er i gang eller bruka hørselsvern.

 

Direkte fysisk kontakt, f. eks. neddypping av fingrane i eit slikt bad, bør ein unngå, fordi det kan vera risiko for skadar på blodkar og vev.

 

 

5.7.2 MIKROBØLGJEOMNAR

 

Mikrobølgjeomnar opererer enten ved 915 eller 2450 MHz, der det mest brukte bandet er 2450 MHz. Mikrobølgjeomnar, brukt til matlaging, er konstruert med sikringsbrytar som hindrar kontakt med bølgjene når omnen er på. Endringar i ein slik konstruksjon kan føra til store skadar og må difor utførast av kyndig personell.

 

         Mikrobølgjeomnar bør med jamne mellomrom sjekkast for lekkasje.